Aktualitatea: Lucía Amoruso, BCBLko Deputy Zuzendaria: “Zientzia egiteko gure moduaren ordezkariak trebatu nahi ditugu”

• Ikertzaile argentinarrak, Psikologian doktorea eta Ikerbasqueko irakasle elkartua dena, ikerketa zentroko kargu berriak dakarren erronka balioetsi du.

Lucia Amoruso, 2026ko hasieratik, Basque Center on Cognition, Brain and Language (BCBL) ikerketa zentroko Deputy Scientific Director eta “Hizkuntzaren Neurobiologia” ikerketa taldeko burua da. Psikologian doktorea, Neurozientzia Kognitiboetan espezializatua, Ikerbasqueko irakasle elkartua eta Ramón y Cajal ikertzailea. Hizkuntzak garunaren antolamenduan nola eragiten duen ulertzea da bere lanaren ardatza, batez ere testuinguru eleaniztunetan eta garuneko kaltea duten pertsonengan.

Bi elementuk markatu dute ikertzaile argentinarraren bilakaera profesionala. Batetik, mugikortasunak. Bere ibilbidean zehar Argentinan, Suitzan, Italian eta Espainian lan egin du, eta esperientzia horri esker zientzia egiteko, sareak eraikitzeko eta akademikoki zein pertsonalki hazteko hainbat modu ezagutu zituen. “Zerotik leku berri batean hasteak konfort-zonatik ateratzea eta erronka askori aurre egitea dakar. Uste dut esperientzia horiek pertsona erresilienteagoa bihurtu nindutela”, dio.

Bestetik, zientifikoki bikainak eta, aldi berean, oso eskuzabalak izan diren mentoreekin topo egitea. Isaac Newtoni egotzitako esaldi ezagun batez baliatu da Amoruso eragin hori deskribatzeko: “Haratago ikustea lortu badut, erraldoien sorbalden gainean gelditu naizelako izan da”. Bere kasuan, “erraldoi” horiek ezagutza eta zorroztasun zientifikoa transmititzeaz gain, hazteko, bere ideiak garatzeko eta ibilbide independentea eraikitzeko espazioa eman zioten pertsonak izan ziren.

Zer dakar zuretzat BCBLko Deputy Director izateko erronka berriak, eta nola espero duzu posizio horretatik zentroaren hazkundeari laguntzea?

Erronka berri honek azken urteotan egin dudan ibilbidea zein lana aintzatestea eskatzen du, baina, batez ere, erantzukizun zientifiko eta estrategiko ikaragarria; izan ere, helburua ez da soilik ikerketa-lerro baten buru izatea edo talde bat koordinatzea, baizik eta datozen urteetan agenda global bati eta zentroaren zuzendaritzari laguntzea.

Erronka handia bada ere, baditut aurrera eramateko tresnak, eta BCBLn lantalde bikaina dut, talentu handikoa. Nire ustez, erronka hurrengoa da ere: guztiok proiektu komun baten eta kultura partekatu baten baitan funtzionatzea.

Gurekin lan egiten duenak hemen zientzia nola egiten dugun erakusten duen ideia argi bat eramatea da asmoa, eta ondoren “BCBLko itedentitate” horren ordezkari izatea munduan.

Zein dira hizkuntzaren zientziak datozen urteetan izango dituen erronka nagusiak?

Aurrean dugun erronka nagusietako bat hizkuntza aztertzen jarraitzea da, baina mundu errealean gertatzen den modura pixka bat gehiago hurbiltzen diren baldintzetan. Denbora luzez oso kontrolatutako ereduekin lan egin dugu, banako isolatuetan zentratuta, laborategian jarduerak eginez. Ikuspegi hori beharrezkoa eta oso erabilgarria izan da, baina mugatua da. Orain, erronka ikuspegi naturalistagoetarantz aurreratzea da, testuinguru ekologikoagoetan komunikatzen diren bitartean pertsonen arteko benetako elkarrekintza atzematea ahalbidetuko digutenak.

Adimen Artifizialean egindako aurrerapenak aparteko tresnak dira norabide horretan aurrera egiteko. Bereziki, eskala handiko hizkuntza-ereduek (Large Language Models) aukera ematen dute hizkuntza testuinguru hurbilagoetan aztertzeko, mundu errealean erabiltzen dugun moduan, konplexutasunagatik eta eskalagatik giza begiarentzat eskuraezinak ziren erregulartasunak eta ereduak atzemanez.

Zer proiektu gidatzen dituzu zentroan gaur egun?

Gaur egun, hainbat ikerketa-lerroren buru naiz zentroan. Horietako bat, Gurutzetako Unibertsitate Ospitalearekin elkarlanean, garuneko tumoreak dituzten eta esna operatzen diren gaixoen hizkuntza mapeatzean eta zaintzean datza.

Ikuspegi klinikotik, neurokirurgialariekin lankidetzan aritzen gara ebakuntzan paziente bakoitzaren funtzio linguistiko kritikoak identifikatzeko eta babesteko. Pertsona eleaniztunetan, hitz egiten dituzten hizkuntza guztien mapeoa egiten dugu, ebakuntzaren ondoren hizkuntza horietakoren batean komunikatzeko zailtasunak izateko arriskua murrizteko.

Ikuspegi zientifiko batetik, garuna lesio baten aurrean nola egokitzen den aztertzeko aukera ematen digu proiektuak. Tumore horiek poliki hazi ohi dira, eta horrek denbora ematen dio garunari neuroplastikotasun-mekanismoak martxan jartzeko eta funtzioak eremu osasuntsuetara mugitzeko. Horrek laguntzen digu hobeto ulertzen nola gordetzen den hizkuntza paziente horietan.

Aurrera eramaten ari naizen beste proiektu bat eleaniztasunak zahartze azeleratuaren eta Alzheimer gaixotasunaren aurkako babes-faktore gisa nola funtziona dezakeen da. Machine learning ereduen bitartez, pertsonen garun-adina iragartzen dugu, adin kronologiko eraginkorretik haratago, eta aztertzen dugu nola erlazionatzen diren hainbat hizkuntza erabiltzea babes kognitiboko ereduekin eta garun biologikoki gazteagoekin.

Azkenik, bat-bateko hizketaren markatzaileetan oinarritutako ikerketa-lerro bat lantzen ari naiz, Alzheimer edo Parkinson bezalako gaixotasun neurodegeneratiboak goiz detektatzeko balio dutenak. Machine learning ereduak erabiliz ere, pertsonek modu naturalean esaten dutena aztertu eta hitz egiten duten modutik abiatuta patroiak atzematen ditugu. Adibidez, aukeratzen dituzten hitzak, erritmoa, prosodia, etenen kopurua. Adierazle horiek guztiek aukera ematen digute narriadura kognitiboaren seinale goiztiarrak identifikatzeko, baita dementziaren sintoma kliniko nabariak agertu aurretik ere.